Jeśli dobierając kryminał szukasz czegoś konkretnego – tempa, psychologii, mroku albo tła społecznego – warto nazwać to przed wyborem. Ten tekst porządkuje sześć częstych odmian polskiego kryminału i podpowiada, jak dobrać książkę do tego, czego dziś szukasz w fabule. Przykłady, które się pojawiają, znajdziesz m.in. w Księgarni Znak.

Dlaczego polski kryminał jest tak popularny

W badaniu Biblioteki Narodowej dotyczącym czytelnictwa w 2024 roku lekturę co najmniej jednej książki zadeklarowało 41% ankietowanych. Kryminał korzysta na tym, że obiecuje jasno zdefiniowane doświadczenie: napięcie, zagadkę, konkretne tempo. Łatwo go dopasować do nastroju – raz wybrać spokojne śledztwo, innym razem bardziej szalony thriller.

W raporcie zwrócono też uwagę, że czytelnicy chętnie sięgają po gatunki, które dają poczucie „wciągnięcia” od pierwszych stron i wyrazistą konstrukcję fabuły. Kryminał idealnie spełnia to oczekiwanie, dlatego na listach sprzedaży regularnie miesza się z powieścią obyczajową i romansami, a w wielu księgarniach ma osobne, rozbudowane działy.

1 Procedural: kryminał śledczy krok po kroku

Tu najważniejsze jest „jak”: kolejne kroki dochodzenia, praca na tropach, przesłuchania, błędy, powroty do detali. Zagadkę rozwiązuje się metodą, a nie jednym olśnieniem. Procedural daje satysfakcję czytelnikom, którzy lubią, gdy fabuła jest uporządkowana i „uczciwa” – w tym sensie, że da się prześledzić, skąd biorą się wnioski śledczych.

Dobrym przykładem tak poprowadzonej historii jest „Podpalacz. Jakub Mortka.” Wojciecha Chmielarza – śledztwo w sprawie tajemniczych podpaleń rozwija się krok po kroku, z wyraźnym akcentem na policyjną robotę, żmudne sprawdzanie hipotez i ograniczenia procedur. Napięcie wynika z presji czasu i ciężaru kolejnych decyzji, a nie z epatowania brutalnością.

2 Noir psychologiczny: mrok relacji i motywów

W tej odmianie kryminału mrok dotyczy przede wszystkim psychiki: relacji, traumy, poczucia winy, obsesji, mechanizmów wyparcia. Zbrodnia bywa punktem startu, ale sedno historii tkwi w tym, co bohaterowie robią z prawdą – i co prawda robi z nimi.

Tak działa „Rana” Wojciecha Chmielarza – opowieść o przemocy, tajemnicach i milczeniu wokół prywatnej szkoły na warszawskim Mokotowie, gdzie śledztwo splata się z historiami o rodzicielstwie, wstydzie i przemocy domowej. Po lekturze zostaje nie tylko rozwiązana zagadka, ale też mocne poczucie, że bohaterowie musieli zmierzyć się z tym, co najtrudniejsze w ich własnych biografiach.

Jeśli po książce oczekujesz nie tylko finału sprawy, ale też pracy na emocjach, noir psychologiczny będzie właściwym wyborem – z zastrzeżeniem, że tempo bywa spokojniejsze, a ciężar emocjonalny większy.

3 Kryminał społeczny: zagadka odsłania mechanizmy i układy

Kryminał społeczny bierze zbrodnię jako pretekst do opowiedzenia o świecie: lokalnych układach, przemocy strukturalnej, klasowości, zawodności instytucji, nierównościach i konsekwencjach ponoszonych przez zwykłych ludzi. Intryga jest ważna, ale równie istotne jest tło – i to, czy autor potrafi pokazać mechanizm, a nie tylko wskazać winnego.

Wyraźny komponent społeczny ma „Farma lalek” z cyklu o Mortce – śledztwo w sprawie zaginionej dziewczynki prowadzi do małego miasteczka w Karkonoszach, starych uranowych sztolni, przemocy wobec dzieci i przymykania oczu na niewygodne fakty. Zagadka nie jest tu oderwaną łamigłówką: wyrasta z lokalnych warunków, biedy, strachu i milczenia.

To dobry wybór, jeśli po lekturze chcesz mieć temat do rozmowy „o nas” – o tym, jak działają instytucje, wspólnoty i prawo – a nie tylko o sprytnym sprawcy.

4 Thriller: adrenalina, ryzyko, zwroty

Thriller obiecuje przede wszystkim tempo. Wydarzenia szybko eskalują, napięcie podkręcają sceny zagrożenia i kolejne zwroty, a czytelnik ma czuć, że bohater traci kontrolę nad sytuacją. To wybór dla osób, które lubią, gdy książka działa jak serial: rozdział kończy się w miejscu, w którym trudno ją odłożyć.

Przykładem jest „Nieodnaleziona” Remigiusza Mroza – thriller psychologiczny o porwaniu i zniknięciu partnerki głównego bohatera, skonstruowany tak, by każda odpowiedź natychmiast rodziła kolejną wątpliwość. Stawka emocjonalna rośnie z każdą stroną, a napięcie buduje się zarówno na akcji, jak i na relacjach.

Przy tym typie warto zwrócić uwagę na ton: thriller psychologiczny jest bardziej „w głowie”, sensacyjny – bardziej „w akcji”. Różny bywa też poziom dosłownie pokazanej przemocy.

5 Kryminał retro: zbrodnia w kostiumie epoki

Kryminał retro łączy zagadkę z rekonstrukcją czasu i obyczaju. Czytasz jednocześnie historię kryminalną i opowieść o społeczeństwie: o tym, jak wyglądała praca, władza, bieda, honor, przemoc i codzienność. Czas akcji wpływa na śledztwo: ogranicza możliwości techniczne, tworzy inne reguły gry.

Modelowym przykładem jest „Śmierć w Breslau” Marka Krajewskiego – kryminał osadzony w przedwojennym Wrocławiu, w którym mroczna atmosfera miasta, korupcja i polityka schyłkowych lat Republiki Weimarskiej są równie ważne jak sam komisarz Mock i zagadka morderstwa. Rekonstrukcja języka, realiów i obyczajów sprawia, że czytelnik dostaje jednocześnie kryminał i bardzo plastyczny obraz epoki.

To dobry wybór, jeśli poza intrygą interesuje Cię klimat epoki – ulice, kawiarnie, hierarchie i napięcia społeczne.

6 „Miejscówka”: gdy miejsce jest współbohaterem

W kryminałach typu „miejscówka” topografia i społeczność są tak samo istotne jak intryga. Miejscem akcji może być wieś, małe miasto, konkretna dzielnica – przestrzeń, w której ludzie żyją blisko siebie, wiedzą o sobie dużo, a plotka potrafi działać szybciej niż policja. Miejsce nie jest tłem: tłumaczy decyzje bohaterów, konflikty i lojalności.

Świetnie widać to w książce „Motylek” Katarzyny Puzyńskiej – pierwszym tomie sagi o Lipowie, mazurskiej wsi, gdzie atmosfera małej społeczności, pamięć o dawnych krzywdach i lokalne zależności są równie ważne jak sama zagadka morderstwa zakonnicy. Lipowo nie jest „gdzieś w Polsce”: ma wyraźny charakter, który zostaje w głowie długo po zakończeniu lektury.

Jeśli szukasz klimatu i zanurzenia w konkretnym miejscu, a niekoniecznie najszybszej akcji – ten nurt będzie dobrym wyborem.

Jak dobrać kryminał do nastroju

Najpierw odpowiedz sobie, na jaki wieczór masz ochotę. Jeśli szukasz czegoś spokojnego po ciężkim dniu, wybierz śledztwo prowadzone krok po kroku – procedural, kryminał retro albo historię mocno zakorzenioną w jednym miasteczku. Gdy zależy Ci na adrenalinie i efekcie „jeszcze jeden rozdział”, lepiej sięgnąć po thriller, gdzie tempo jest wyższe, a stawka rośnie z każdą sceną. Warto też zwrócić uwagę na sposób pokazywania przemocy: jedne książki zostawiają ją w domyśle, inne opisują bardzo dosłownie – to dobry filtr, jeśli nie lubisz naturalistycznych scen.

Druga rzecz to punkt ciężkości opowieści. Możesz sięgnąć po kryminał, w którym najważniejsza jest sama zagadka, po historię skupioną na psychologii bohaterów albo po książkę, która wykorzystuje zbrodnię jako pretekst do rozmowy o świecie: instytucjach, klasie, lokalnych układach. Kiedy wiesz, czy ciekawi Cię łamigłówka, emocje czy tło społeczne, opisy w księgarni przestają być chaosem – szukasz już konkretnie thrillera psychologicznego, kryminału retro z mocnym tłem historycznym albo „miejscówki” w stylu Lipowa. Wszystkie te odmiany znajdziesz w katalogu Wydawnictwa Znak i w ofercie Księgarni Znak – od historii pokroju „Rany” po kryminały o Breslau.